• Follow Us
  •                            Login

બાળકોમાં ચેપ અને રોગ પ્રતિબંધક રસી

બાળકોમાં ચેપ અને રોગ પ્રતિબંધક રસી

આપણા દેશમાં બાળ મૃત્યુનો દર ખુબજ ઉંચો છે જે મોટે ભાગે ચેપી રોગોને કારણે છે. ચેપી રોગના હુમલા પછી મૃત્યુ થવાની સંભાવના વધી જાય છે. જો મૃત્યુના થાય તોય શરીરમાં કોઈ ને કોઈ ખોડ અથવા સંકેતો છોડતા જાય છે. જેમ કે ઉદાહરણ તરીકે બાળ-લકવો જેમાં અપંગ બની અસહાય રીતે જીવવું પડે છે. અહીં જોઈએ તો ચેપ એટલે જંતુઓનો શરીરમાં પ્રવેશ થઇ જે રોગ થાય એને ચેપ કહે છે. ચેપી રોગ એક વ્યક્તિ થી બીજા વ્યક્તિ સુધી અલગ અલગ માધ્યમો દ્વારા પહોચે છે.

જંતુઓના શરીર પ્રવેશના માધ્યમો

  • શરદી-ખાંસી, ન્યુમોનિયા, ક્ષય, ઉટાંટિયુ, ઘટસર્પ, ગલપચોળl, ઓરી-અછબળા, જેવા રોગના જંતુઓ હવામાં હોય છે. તે શ્વાસની સાથે નાક, ગાળા અને છાંતી માં પવેશ મેળવે છે.
  • હડકવા, પરું અને ધનુરના જંતુઓ શરીરના ઉપરના જખમ માંથી પ્રવેશ મેળવે છે.
  • અંકોડા જેવા સુક્ષ્મ કૃમિ માટીમાંથી ઉઘાડા પગમાં પ્રવેશે છે.
  • બાળ લકવો, ટાઈફોઈડ, કોલેરા, મરડો, કમળો, ઝાડા ઉલટી જેવા રોગના જંતુઓ તેમજ કૃમીઓ ખોરાક અથવા પાણી સાથે આપણા પેટમાં પ્રવેશે છે.

માણસના અને ઢોરના મળ મુત્ર મુખ્ય રીતે આવા રોગો ફેલાવવામાં ભૂમિકા ભજવે છે. બીમાર માણસના મળ માં આવેલ રોગના જંતુઓ પાણી દ્વારા શાકભાજી અને અન્ય ખાદ્ય પદાર્થોના સંપર્કમાં આવતા એના ઉપર જીવે છે અને પછી માણસોને ચેપ લાગે છે. માખી-વંદા જેવા જીવના પગ પર ચોટી તે અપના તૈયાર ખોરક ઉપર પોહચે છે. જો વ્યક્તિગત સ્વચ્છતાની હિમાયત કરીએ અને ગમે ત્યાં શોચ કરવાનું બંધ કરીએ તો અ બધા રોગોને ફેલાતા રોકી શકીએ છે.

રોગ પ્રતિકારક રસી

જયારે જંતુઓનો ચેપ શરીરમાં લાગે ત્યારે દર વખતે બીમારી થાયજ એવું નથી, શરીરમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિના કારણે જંતુઓનો નાશ થાય છે અને આપણે બીમારીથી બચી જઈએ છે. પરતું ઘણા એવા રોગ હોય છે જેમાં શરીર રોગપ્રતિકારક શક્તિ બનાવી શકતું નથી. ત્યારે શરીરને રોગપ્રતિકારક શક્તિ વિકસાવવા માટે કૃતિમ મદદ પહોચાડવામાં આવે છે. જેને અપને રસી તરીકે ઓળખીએ છે.

રસી શું છે ?

રસી એ કોઈ ના સમાજ પડે એવું વિજ્ઞાન નથી. એ સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો ચેપી રોગ ફેલાવતા જંતુઓને ભેગા કરી તે જંતુના શરીરને અચળ અથવા નિષ્ક્રિય કરી નાખવામાં આવે છે. તેના મૃત શરીર, અંગો અથવા ખાલી ઢાંચા નો ઉપયોગ કરીને રસી તૈયાર કરવામાં આવે છે. જયારે આ રસી ને શરીરમાં પ્રવેશ કરાવવામાં આવે છે ત્યારે શરીર તેને એક પરોપજીવી તરીકેજ જુએ છે અને તેને નાથવા માટે પોતે રોગપ્રતિકારક શક્તિ બનાવે છે. જે લાંબા સમય સુધી અથવા આ જીવન શરીર માં બનતી રહે છે. હવે જયારે શરીર માં ખરેખર સાચા જંતુઓ હુમલો કરે અથવા પ્રવેશે છે ત્યારે આ રોગપ્રતિકારક શક્તિ તે જંતુઓ નો નાશ કરવા માટે શક્તિમાન હોય છે. આમ રસી અપના શરીરમાં રોગના જંતુઓ પહોચવા પેહલાજ રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઉત્પન કરી શરીરને બીમાર કે ચેપી થવા દેતું નથી.

રસીકરણ નું એક ખુબજ મોટું ઉદાહરણ પોલીઓ નાબુદી છે. પોલીઓ ના જંતુઓ જયારે શરીરમાં પ્રવેશે ત્યારે બાળકોનું મૃત્યુ થાય અથવા જો બાળક બચી જાય તો એ ખોડખાંપણ વાળું રહી જાય છે. ઈ.સ. ૧૯૭૮માં ભારત સરકારે પોલીઓ નાબુદી માટે ઝુંબેશ ચલાવી હતી અને ઈ.સ. ૧૯૯૯માં સુધીમાં ૬૦ % બાળકોને રસીકરણ કરવામાં સફળ રહ્યા હતા. જેથી આજના ભારતને આપણે પોલીઓ મુક્ત જોઈ શકીએ છે. આમ રસી એ અસાધ્ય બીમારી થી લડવામાં ખુબજ ઉપયોગી છે.

બાળકોને આપવામાં આવતી રસી વિશે થોડુ જાણીએ :

બી. સી, જી.

આ રસી ક્ષય જેવા રોગ સામે રક્ષણ આપે છે. ખાસ કરીને મગજના ટી.બી. જેવા ગંભીર પ્રકારના રોગ સામે. સગવડ હોય તો જન્મ પછી પેહલા અઠવાડીયા માંજ આપવામાં આવે છે. એક વર્ષનું બાળક થતા પેહલાં બને તેટલી જલ્દી આપવી જરૂરી છે. રસી ડાબા ખભે ચામડીમાં ઇન્જેક્શન થી મુકાય છે. ૨૦-૩૦ દિવસ પછી ત્યાં લાલ દાણો થાય છે. થોડા વખત પછી ત્યાંથી રસી નીકળે છે. બે-એક મહિનામાં રૂઝ આવીને નિશાન રહે છે. બી.સી.જી. ની રસી મુકાવ્યા પછી ત્રણ મહિનામાં ત્યાં નિશાન ન જણાય તો ફરીથી બી.સી.જી. મુકવા માટે તમારા ડોક્ટરની સલાહ લેવી.

ત્રિગુણી રસી

આ રસી ડિપ્થેરિયા, ઉન્તાન્તીયું(પરટ્યુસીસ)  અને ધનુર આ ત્રણ રોગો સામે રક્ષણ આપે છે. તેથી અને ત્રિગુણી રસી કહેવામાં આવે છે. એક એક માસને અંતરે આ રસીના ત્રણ ઈન્જેકસન સ્નાયુમાં આપવાનાં હોય છે. બે ડોઝની વચ્ચે એક મહિનાથી વધારે સમય થાય તો વાંધો નથી. એક મહિના કરતાં ઓછા સમયમાં ન મુકાય. સરકારી કાર્યક્રમમાં રસીનો કોર્સ દોઢ મહીને ચાલુ કરવામાં આવે. મોડું થાય તો વાંધો નથી. પણ ત્રણ ડોઝનો પ્રાથમિક કોર્સ નવ માસ સુધીમાં કરવો જરૂરી છે. રસી આપ્યા પછી કેટલીક વખત એક-બે દિવસ તાવ આવે અને રસી આપેલી હોય તો દુખાવો થાય. કોઈ વખત નાની ગાંઠ થાય છે જે આપોઆપ થોડા દિવસમાં ઓગળી જાય છે. ગાંઠ મોટી થતી હોય, લાલ થાય, બાળકનો તાવ ચાલુ રહે તો ડોક્ટરને બતાવવું. દોઢ બે વર્ષે અને પાંચ વર્ષે ત્રિગુણી રસીના ફરી બે પુરક ડોઝ આપવાનાં હોય છે.

બાળ લકવાની રસી

આ રસી બાળકને બાળ-લકવાના રોગ સામે રક્ષણ આપે છે. સામાન્ય રીતે ત્રિગુણી રસીના ઈન્જેકસન વખતે જ બાળકની રસીનો ડોઝ પણ પીવડાવવામાં આવે છે. એટલે કે પ્રાથમિક કોર્સ માટે મહિના મહિનાનાં અંતરે ત્રણ ડોઝ અને ફરીથી દોઢ-બે વર્ષે એક પુરક ડોઝ. જન્મ વખતે બી.સી.જી. ની સાથે બાળ-લકવાની રસીનો પણ એક વધારાનો ડોઝ આપવાનું શરુ કર્યું છે, આ સાથે વર્ષમાં બે થી ત્રણ વાર પલ્સ પોલીઓના કાર્યક્રમમાં વધારાના અપાવતા હોય છે.

ઓરી ની રસી

આ રસી બાળકને ઓરીથી બચાવે છે. ૯ થી ૧૨ માસ દરમિયાન તે ઈન્જેકસનથી આપવામાં આવે છે.

એમ. એમ. આર.

આ રસી ઓરી, ગલપાચોળl અને જર્મન ઓરી (નુરબીબી) સામે રક્ષણ આપે છે. ૧૫-૧૮ માસના બાળકોને તે ઇન્જેક્શનથી આપવામાં આવે છે. આ રસી સરકાર તરફથી મફત મળતી નથી.

દ્વીગુની રસી (dT)

આ રસી ડીપ્થેરીયા અને ધનુર સામે રક્ષણ આપે છે. ૧૦ અને ૧૬ વર્ષે આ રસી પુરક ડોઝ તરીકે આપવામાં આવે છે. જે બાળકોએ ત્રિગુણી રસી લીધીજ ના હોય તો પાંચ વર્ષ પછી તે આપી શકાય નહિ. તેમને ત્રિગુણી રસીના બદલે દ્વીગુની રસીના ૨ ડોઝ ૬ થી ૮ અઠવાડિયાના અંતરે આપી શકાય છે.

ધનુર ની રસી

આ રસીથી ધનુર અટકાવી શકાય. કોઈ પણ ઉમરે તે આપી શકાય છે. ૧૦ અને ૧૫ વર્ષે એક વખત આ રસી આપવાથી પેહલા લીધેલી ત્રિગુણી અને દ્વીગુની રસીની અસર મજબુત બને છે. જે લોકોએ ૧૫ વર્ષ સુધી કોઈ પણ રસી ના લીધી હોય તેમને ધનુરની રસીના બે ઇન્જેક્શન ૬ થી ૮ અઠવાડિયાના અંતરે આપવાથી ધનુર સામે રક્ષણ મળે છે. સગર્ભાવસ્થામાં આ રસી આપવાથી સ્ત્રી અને નવજાત બાળક બંને ને ધનુર સામે રક્ષણ મળે છે.

અન્ય ઘણી રસીઓ જેવી કે ટાઈફોઈડ ની રસી, હડકવાની રસી, હિપેટાઈતીસ બી ની રસી, એચ.બી. ઇન્ફ્લુએન્ઝા ની રસી, અછબડા, મેનીન્જાઈટીસ અને હવે કોરોના વાયરસ સામે રક્ષણ આપતી રસીઓ બજારમાં ઉપલબ્ધ છે.

Dr Pratin Shah

M.B.B.S. DCH (Ped), Child specialist & Neonatologist

Fellowship in pediatric sonography in RDMS (USA)

Leave a Reply

Shopping cart